مراحل کمال انسان
طی کردن مراحل عرفانی، وسلوک بر تمام بندگان فرض است، منتهی هر انسانی به فراخور توانایی و ظرفیّت خویش، باید بکوشد تا بتواند مراحلی بالاتر از مرحله ای را که در آن قرار دارد را درک کند و در نهایت به آخرین مرحله کمال انسانی برسد.معرفت به درجات این کمال انسانی، از آیات قرآن کریم به خوبی به دست می آید.
فرمایشات حضرت آیت الله جوادی آملی (حفظه الله) در این مورد می تواند راه گشای خوبی برایمان باشد.اینک خلاصه فرمایشات ایشان را در این باب تقدیم حضورتان می کنیم:
قرآن کریم از سیر انسان به « صیرورت » یاد کرده است.تفاوت صیرورت با سیر در این است که سیر (باسین) به معنای حرکت است که در همه اجرام زمینی و آسمانی،وجود دارد. اما صیرورت(باصاد) یعنی تحوّل و شدن و از نوعی به نوع دیگر و از منزلتی به منزلت دیگر و از مرحله ای به مرحله دیگر،تکامل یافتن.[1]
انسان ها نیز که بی استثنا در حال سیر و حرکت اند، صیرورت و تحول و شدن را پیش رو دارند که نهایت آن، لقای حق(تبارک و تعالی) است؛زیرا هر کدام،چهره ای دارند که رهبری آن چهره به دست خداست:« ولکلّ وجهه هو مولّیها »[2] کسی که به سوی فضیلت و عدالت و استقلال و آزادی از غیر خدا و تواضع و فروتنی وپاکدامنی وامانت و...حرکت می کند، سیر الی الله دارد و کسی که به سوی رذیلت ها پیش می رود نیز به ملاقات خدا می رود.اما اوّلی به لقای ارحم الرّاحمین می رسد و دومی به ملاقات اشدّالمعاقبین.[3]
مراتب صیرورت انسان:
1-برخی به سوی «اسم عظیم»خدا در حال حرکت اند. مثلاً به دنبال علم یا کرامت یا حلم یا قدرت یا گشاده دستی یا رزق و...هستند.اینان در واقع عبدالعلیم اند و عبدالکریم و عبدالحلیم و عبدالقدیر و عبدالباسط و عبدالرازق و...هستند.
2-برخی به سوی « اسم اعظم»خدا در حرکتند، آنان عبدالله اند و عبدالرّحمن که از بزرگ ترین وزیباترین اسم های خدای سبحان،همین « الله » و «رحمن» است: « قل ادعو الله او ادعو الرّحمن أیّاما تدعوا فله الأسماء الحسنی»[4]
3- مرحله بعدی انسان از « تعیّن اسمی» می گذرد و به سوی « هویت ضمیری»که
« فراتر از الی الله و الی الرّحمن»است، صیرورت می یابد. قرآن کریم در این بخش چهار دسته از آیات را مطرح می کند:
3-1- دسته اول، آیاتی است که در آن ها از صیرورت به سوی « ضمیر غایب»، یاد شده است.مانند:« الیه المصیر»[5].گرچه این ضمیر به همان الله بر می گردد، اما چون الله به عنوان اسم ظاهر و تعیّنی از تعیّنات الهی است، صیرورتی فراتر از آن هم یافت می شود که به چهره ضمیر غیبت، درمی آید.[6]
3-2- دسته دوّم، از چهره غیبت نیز فراتر می رود وبه صورت خطاب،جلوه می کند که انسان سالک صائر،پروردگار خویش را مستقیما مورد خطاب قرار می دهد و به آن ذات منیع عرض می کند:« ربّنا علیک توکّلنا و إلیک أنبنا و إلیک المصیر»[7] و نیز:« سمعنا و أطعنا غفرانک ربّنا و إلیک المصیر»[8]در این مرحله صیرورت نه به سوی «اسم» است و نه به طرف «ضمیر غایب». یعنی سخن از « به سوی الله » و « به سوی او» نیست. بلکه خطاب « به سوی تو» است.[9]
3-3- دسته سوم از آیه های صیرورت،آیاتی است که در آن ها سخنگویی انسان به کناری نهاده می شود و خداوند، خود، تکلّم در این باره را به عهده می گیرد و لیکن از صیرورت « به سوی ما» ( با ضمیرمتلکم مع الغیر) یاد می کند:« إنّا نحن نحی و نمیت وإلینا المصیر»[10]. وقتی به صورت جمع از کلمه ما استفاده می کند، یعنی من با همه اسماء وصفات خود، غایت صیرورت شمایم.[11]
3-4- دسته چهارم که فراتر از تمام مراتب پیشین است، تکلّم وحده حق(تبارک وتعالی) است که می فرماید: صیرورت شما « به سوی من» است و با این تعبیر،تنها از خود سخن می گوید که :« أن اشکر لی و لوالدیک إلیّ المصیر»[12].[13]
البته با توجه به آیات پایانی سوره فجر، معلوم می شود که صیرورت به سوی ضمیر متکلم وحده، نهایت صیرورت انسانی است. چه در بخش عذاب که :« فیومئذ لا یعذّب عذابه أحد* و لا یوثق و یاقه أحد»[14] و چه در بخش پاداش و لقاء الله که :« یا أیّتها النّفس المطمئنّه ... و ادخلی جنّتی»[15]
گرچه هر یک از این مراحل، کمال است و صیرورت به سوی خدا، امّا هر مرتبه ای نسبت به مرتبه قبلی، کمال برتر است تا به آن برترین مرحله که نهایت ظرفیت انسانی را فراهم می آورد و برای شهود مبدأ و منتهای هستی و اول و آخر وظاهر و باطن آفرینش، انسان را به قلّه شهود می کشاند.[16]
پانوشت:
[1]- آیت الله جوادی آملی، صورت و سیرت انسان در قرآن، نشر اسراء، چاپ دوم آذر1381، ص 99
[2]- بقره، 148.
[3]- صورت و سیرت انسان در قرآن، ص100.
[4]- اسراء، 110
[5]- مائده ،18
[6]- صورت و سیرت انسان در قرآن، ص 108
[7]- ممتحنه،4
[8]- بقره 285.
[9]- صورت و سیرت انسان در قرآن، ص108.
[10]- سوره،ق، 43
[11]- صورت و سیرت انسان در قرآن، ص109.
[12]- سوره لقمان،14.
[13]- صورت و سیرت انسان در قرآن، ص 109
[14]- سوره فجر،آیات 25-26
[15]- سوره فجر، آیات 27- 30.
[16]- صورت وسیرت انسان در قرآن، ص 110.
قرآن کتاب هدایت است و آیات آن که از جنس نور است باعث نورانی شدن دل و رسیدن به منشا حق و حقیقت است.سعی می کنم بدین وسیله یک قدم در راه او بردارم شاید مورد عنایتش قرار بگیرم.